دیشب برای دومین بار Interstellar را دیدم.
بار اول، مثل خیلیها، بیشتر درگیر عظمت فیلم بودم؛ فضا، موسیقی هانس زیمر، سیاهچاله، نسبیت زمان و آن فاصلهای که میان کوپر و خانوادهاش ایجاد میشود. اما این بار فیلم برایم شکل دیگری داشت.
این بار بیشتر از اینکه از خودم بپرسم «کوپر چطور از سیاهچاله بیرون آمد؟»، ذهنم درگیر سؤالهای بزرگتری شد:
انسان از کجا آمده؟
اینجا چه میکند؟
قرار است به کجا برسد؟
و اصلاً چرا ادامه پیدا کردن این موجود کوچک در این جهان عظیم، تا این اندازه اهمیت دارد؟
اینترستلار ظاهراً داستان نجات بشر از زمینی است که دیگر توان نگهداری از او را ندارد؛ اما هرچه جلوتر میرود، مشخص میشود که مسئله فقط پیدا کردن یک سیاره جدید نیست.
مسئله، خودِ انسان است.
شاید نجاتدهندهای از بیرون وجود نداشته باشد
در بخش زیادی از فیلم صحبت از «آنها»ست.
نیرویی ناشناخته کرمچالهای نزدیک زحل قرار داده، انسان را به سمت ستارههای دیگر هدایت کرده و بعد شرایطی فراهم میکند که کوپر بتواند از جایی فراتر از تصور معمول ما از زمان، با دخترش ارتباط برقرار کند.
طبیعی است که در ابتدا تصور کنیم «آنها» موجوداتی فرازمینی یا نوعی نیروی برتر هستند.
اما پایان فیلم احتمال بسیار جذابتری را مطرح میکند:
آنها شاید خودِ انسانها باشند؛ انسانهایی در آیندهای بسیار دور.
بشر آنقدر ادامه پیدا کرده، آموخته و تکامل یافته که دیگر زمان و فضا را مانند ما تجربه نمیکند. موجودی که امروز اسیر سه بُعد فضا و حرکت یکطرفه در زمان است، شاید روزی بتواند چیزی را ببیند که امروز حتی توان تصور کاملش را نداریم.
این ایده برای من یکی از جذابترین مفاهیم فیلم بود.
انسان منتظر نجاتدهندهای از آسمان است، اما در پایان ممکن است بفهمد آن دستی که از آینده برای نجات او دراز شده، دست خود اوست.
یک مسئله عجیب: آیندهای که علت گذشته خودش است
اما اینجا یک تناقض ذهنی شکل میگیرد.
اگر انسانهای آینده Tesseract را ساختهاند تا کوپر بتواند اطلاعات لازم را برای مورف ارسال کند، و اگر مورف با همان اطلاعات بشر را نجات داده، پس سؤال این است:
اگر کوپر آن اطلاعات را ارسال نمیکرد، آن انسانهای آینده اصلاً چگونه به وجود میآمدند؟
جواب فیلم عجیب است.
ظاهراً هیچ «بار اولی» وجود ندارد.
انسانهای آینده به کوپر کمک میکنند؛ کوپر به مورف کمک میکند؛ مورف بشر را نجات میدهد؛ بشر ادامه پیدا میکند و در آینده به همان موجودات پیشرفته تبدیل میشود.
یک حلقه کامل:
آینده → کوپر → مورف → نجات بشر → آینده
در نگاه روزمره ما همیشه دنبال یک نقطه شروع هستیم. میپرسیم «اول چه شد؟»
اما شاید در ساختاری متفاوت از زمان، این سؤال از اساس اشتباه باشد.
مثل یک دایره که نمیتوان مشخص کرد «نقطه آغاز واقعی» آن دقیقاً کجاست.
گذشته را تغییر نده؛ نقشت را در آن پیدا کن
یکی از تأثیرگذارترین لحظات فیلم برای من زمانی است که کوپر وارد Tesseract میشود.
او پشت کتابخانه اتاق مورف قرار دارد و لحظات مختلف زندگی دخترش را میبیند.
در آنجا تازه متوجه میشود «روحی» که مورف در کودکی از آن حرف میزد، خودش بوده است.
کتابهایی که از قفسه میافتادند.
مختصاتی که روی زمین اتاق ظاهر شد.
پیامی که از طریق ساعت ارسال شد.
همه کار خود او بود.
اما واکنش اولیه کوپر بسیار انسانی است.
وقتی خودش را میبیند که در حال ترک خانه است، تلاش میکند به گذشته پیام بدهد:
STAY
نرو.
خانوادهات را ترک نکن.
شاید این یکی از انسانیترین لحظات تمام فیلم باشد؛ انسان وقتی گذشته خودش را میبیند، اولین غریزهاش اصلاح آن است.
اما کوپر نمیتواند گذشته را تغییر دهد.
کمکم متوجه میشود که مأموریت او بازنویسی گذشته نیست.
باید بفهمد چه نقشی در همان گذشته داشته است.
و وقتی این را میفهمد، بهجای تلاش برای متوقف کردن خودش، اطلاعاتی را برای مورف ارسال میکند که آینده بشر به آن وابسته است.
شاید یکی از زیباترین برداشتهای فیلم همین باشد:
ما همیشه نمیتوانیم گذشته را تغییر دهیم؛ اما ممکن است بتوانیم معنای آن را بفهمیم و از آن برای ساختن آینده استفاده کنیم.
مورف واقعاً چه چیزی را نجات داد؟
در ظاهر قهرمان فیلم کوپر است.
او زمین را ترک میکند، از میان منظومهها عبور میکند، وارد سیاهچاله میشود و تقریباً همهچیز را فدا میکند.
اما در نهایت کسی که مسئله اصلی را حل میکند، مورف است.
دانشمندان برای خارج کردن جمعیت عظیم انسان از زمین نیاز دارند مسئله گرانش را بهتر بفهمند، اما بخشی از اطلاعات موردنیازشان تنها از درون سیاهچاله قابل دستیابی است.
TARS اطلاعات را به دست میآورد.
کوپر آن را از طریق حرکت عقربه ساعت و به شکل کد به مورف منتقل میکند.
و مورف سرانجام میتواند معادله را کامل کند.
انسان قادر میشود ایستگاههای عظیم فضایی بسازد و زمین را ترک کند.
به همین دلیل وقتی کوپر در پایان فیلم به ایستگاه فضایی میرسد و نام «Cooper Station» را میشنود، تصور میکند آن را به افتخار خودش نامگذاری کردهاند.
اما نه.
به افتخار مورف کوپر است.
دختری که زمانی منتظر بازگشت پدرش بود، در نهایت به کسی تبدیل شد که آینده بشر را تغییر داد.
آیا اینترستلار درباره خداست؟
برای من سؤال دیگری که بعد از فیلم ایجاد شد این بود که این جهانبینی چقدر با باورهای دینی یا فلسفی ما درباره انسان شباهت دارد.
اینترستلار مستقیماً درباره خدا صحبت نمیکند.
نمیگوید انسان را چه کسی آفریده یا چرا جهان وجود دارد.
حتی نیروی ناشناختهای که در ابتدا تصور میکنیم موجودی خارج از بشر است، در پایان احتمالاً خود انسان آینده از آب درمیآید.
از این جهت، فیلم تا حد زیادی یک نگاه انسانگرایانه دارد:
انسان باید خودش برای بقای خودش اقدام کند.
علم بیاموزد.
ریسک کند.
از مرزهای شناختهشده عبور کند.
نسل بعد را نجات دهد.
و شاید روزی چیزی بسیار فراتر از انسان امروز شود.
این بخش از داستان حتی به اندیشه فراانسانگرایی نزدیک میشود؛ این ایده که انسان امروزی پایان مسیر تکامل نیست و علم و فناوری میتوانند شکل وجودی او را به چیزی تبدیل کنند که امروز تقریباً برایمان غیرقابلتصور است.
اما فیلم در عین حال کاملاً مادی و سرد هم نیست.
چیزی را در مرکز داستان قرار میدهد که با هیچ فرمولی ساده توضیح داده نمیشود:
عشق.
گرانش پیام را منتقل کرد؛ عشق مقصد را مشخص کرد
فیلم گاهی درباره عشق به شکلی حرف میزند که ممکن است بیش از حد شاعرانه به نظر برسد.
اما برداشت من این نیست که نولان قصد دارد بگوید عشق واقعاً یک نیروی فیزیکی مثل گرانش است.
نقش عشق چیز دیگری است.
کوپر در Tesseract با تعداد بیشماری لحظه مواجه است.
اما از میان تمام انسانها و تمام لحظات، میداند باید به چه کسی برسد:
مورف.
گرانش وسیله انتقال پیام است.
اما رابطه پدر و دختر مشخص میکند پیام باید به کجا برود.
و شاید همین نکته باعث میشود فیلم از یک داستان صرفاً علمی درباره سفر فضایی فاصله بگیرد.
اگر مسئله فقط بقای ژنتیکی انسان بود، شاید میشد هزاران داستان دیگر تعریف کرد.
اما Interstellar اصرار دارد یادآوری کند که انسان فقط موجودی نیست که میخواهد زنده بماند.
او میخواهد کسی را دوست داشته باشد، برای کسی اهمیت داشته باشد و چیزی را برای نسل بعد باقی بگذارد.
انسان در این جهان چه میکند؟
شاید مهمترین سؤالی که بعد از تماشای دوباره فیلم برای من باقی ماند همین باشد.
در مقیاس کیهانی، ما تقریباً هیچیم.
عمر یک انسان در برابر عمر جهان ناچیز است.
زمین، در میان میلیاردها ستاره و کهکشان، نقطهای بسیار کوچک است.
اما همین موجود کوچک توانسته درباره سیاهچالهها فکر کند، درباره آغاز جهان سؤال بپرسد، فضاپیما بسازد و حتی تصور کند که شاید روزی از محدودیت زمان عبور کند.
شاید یکی از پاسخهای Interstellar این باشد:
کار انسان، رفتن است.
نه فقط رفتن از زمین به سیاره دیگر.
بلکه عبور کردن از مرزهای خودش.
از چیزی که امروز میداند به چیزی که هنوز نمیداند.
از یک نسل به نسل بعد.
از ترس به کشف.
از بقا به معنا.
انسان فیلم موجود کاملی نیست؛ اشتباه میکند، میترسد، دروغ میگوید و گاهی خودخواه است. اما در همان حال قادر است خودش را برای دیگری قربانی کند، چیزی را کشف کند که پیش از او کسی نمیدانسته و آیندهای بسازد که خودش شاید هرگز آن را نبیند.
و انسان به کجا میرود؟
Interstellar پاسخ قطعی نمیدهد.
اما یک احتمال بسیار بزرگ را جلوی ما میگذارد.
شاید بشر امروز فقط یک مرحله باشد.
شاید همانطور که انسانی که هزاران سال پیش روی زمین زندگی میکرد نمیتوانست اینترنت، سفر فضایی یا فیزیک کوانتوم را تصور کند، ما هم قادر نباشیم شکل انسان در هزاران یا میلیونها سال آینده را تصور کنیم.
شاید مقصد نهایی بشر نه فقط مهاجرت به سیارههای دیگر، بلکه تغییر در شیوه وجود خودش باشد.
موجودی که امروز زمان برایش زندانی یکطرفه است، شاید روزی آن را از بیرون مشاهده کند.
و شاید اگر چنین روزی برسد، آن انسان آینده به گذشته نگاه کند و برای ادامه پیدا کردن خودش، دستش را به سمت ما دراز کند.
همانطور که در Interstellar این کار را کرد.
دیشب وقتی فیلم تمام شد، بیشتر از آنکه به سیاهچاله و فضا فکر کنم، به خود انسان فکر میکردم.
این موجود عجیب که روی یک سیاره کوچک متولد میشود، چند دهه زندگی میکند و میمیرد؛ اما در همین فرصت کوتاه قادر است درباره بینهایت فکر کند.
شاید هنوز ندانیم دقیقاً از کجا آمدهایم و مقصد نهاییمان کجاست.
اما چیزی که تقریباً در تمام تاریخ ما دیده میشود این است:
انسان همیشه سعی کرده کمی دورتر را ببیند.
و شاید همین میل به دیدن آنسوی افق، یکی از مهمترین چیزهایی باشد که ما را انسان کرده است.

